Çanakkale Savaşı

# Çanakkale Savaşı Çanakkale Savaşı, I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Avustralya, Yeni Zelanda ve diğerleri) arasında 18 Mart 1915 - 9 Ocak 1916 tarihleri arasında Gelibolu Yarımadası ve Çanakkale Boğazı'nda yapılan muharebelerin genel adıdır. Bu savaş, modern tarihte savunma harbinim en başarılı örneklerinden biri olarak kabul edilir ve Türk milletinin vatan sevgisi ve fedakarlık ruhunun simgesi haline gelmiştir. ## Savaşın Nedenleri ve Stratejik Önemi ### Boğazların Stratejik Konumu Çanakkale ve İstanbul boğazları, Akdeniz'i Karadeniz'e bağlayan hayati su yollarıdır. I. Dünya Savaşı sırasında bu boğazların kontrolü: - **Rusya'ya Yardım:** Müttefiklerin Rusya'ya yardım ulaştırması için kritik - **İstanbul'un Ele Geçirilmesi:** Osmanlı başkentini ele geçirme fırsatı - **Savaşın Kısalması:** İtilaf Devletleri'nin hızlı zafer umutları - **Osmanlı'nın Savaş Dışı Bırakılması:** Merkezi Devletler'in zayıflatılması ### Winston Churchill'in Planı İngiltere Deniz Bakanı Winston Churchill, donanma gücüyle Çanakkale Boğazı'nı zorlayarak İstanbul'u ele geçirmeyi planladı. Plan şöyleydi: 1. Donanma ile boğazı geçmek 2. İstanbul'u top ateşine almak 3. Osmanlı'yı hızla savaş dışı bırakmak 4. Balkanlarda etki alanını genişletmek ## Deniz Savaşları (Ocak - Mart 1915) ### İlk Bombardımanlar **3 Ocak 1915:** İngiliz ve Fransız gemileri boğazın dış kalelerini bombalamaya başladı. Seddülbahir ve Kumkale kaleleri hedef alındı. **19 Şubat 1915:** Ana saldırı başladı. 18 İtilaf savaş gemisi Çanakkale'ye saldırdı: - HMS Queen Elizabeth (İngiltere) - HMS Agamemnon (İngiltere) - Bouvet (Fransa) - Suffren (Fransa) - Diğer 14 gemi ### 18 Mart 1915: Destansı Deniz Zaferi 18 Mart 1915, Türk tarihinin en önemli günlerinden biridir. İtilaf Devletleri'nin 18 savaş gemisi Çanakkale Boğazı'nı zorlamaya çalıştı. #### Osmanlı Savunması: - **Komutan:** Cevat Paşa (Çobanlı) - **Savunma Hatları:** Çok katmanlı mayın ve top hatları - **Mayınlar:** Nusret Mayın Gemisi'nin gece gizlice döşediği mayınlar kritik rol oynadı - **Topçular:** Karadan yapılan etkili topçu ateşi #### Savaşın Gelişimi: **Sabah 10:30:** İtilaf donanması saldırıya başladı - Queen Elizabeth en önde, boğaza girdi - Diğer gemiler peşinden geldi **Öğlen 12:00-14:00:** Şiddetli çatışma - Osmanlı karaları etkili ateş açtı - Gemiler hasara uğramaya başladı **14:00-16:00:** Kritik Kayıplar - **Bouvet** (Fransa): Mayına çarparak battı - 639 kayıp - **HMS Irresistible** (İngiltere): Ağır hasar, terk edildi - **HMS Ocean** (İngiltere): Mayına çarptı, battı - **HMS Inflexible:** Ağır hasar - **Gaulois** (Fransa): Yan yattı, güçlükle limanay döndu **Sonuç:** İtilaf donanması geri çekilmek zorunda kaldı. #### 18 Mart Zaferi'nin Önemi: - 3 zırhlı batırıldı - 3 zırhlı ağır hasar gördü - 700'den fazla İtilaf askeri öldü - Donanma ile boğaz geçilemeyeceği anlaşıldı - Kara harekâtı kararı alındı **"Çanakkale Geçilmez!"** sloganı bu günden doğdu. ## Kara Savaşları (Nisan 1915 - Ocak 1916) ### 25 Nisan 1915: Çıkarma Harekâtı İtilaf Devletleri, denizden geçemeyince kara harekâtına karar verdi. 75,000 askerle Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yaptılar. #### Çıkarma Noktaları: 1. **Seddülbahir (Cape Helles):** İngiliz ve Fransız birlikleri 2. **Arıburnu (Anzac Koyu):** Avustralya ve Yeni Zelanda birlikleri (ANZAC) 3. **Kumkale:** Fransız birlikleri (dikkat çekmek için) #### 57. Alay'ın Destanı **Komutan:** Yarbay Hüseyin Avni Bey **Yer:** Conkbayırı Mustafa Kemal'in emriyle Conkbayırı'na saldıran 57. Alay, şehit düşme pahasına düşman ilerleyişini durdurdu. **Mustafa Kemal'in Tarihi Emri:** > "Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar diğer birlikler ve komutanlar yerimize geçebilir." 57. Alay'ın %100'e yakını şehit oldu, ancak Anzak ilerleyişi durduruldu. ### Mustafa Kemal'in Rolü Yarbay rütbesindeki Mustafa Kemal (sonradan Atatürk), 19. Tümen Komutanı olarak Çanakkale'de kritik rol oynadı: #### Anafartalar Savaşları (Ağustos 1915): **6 Ağustos:** İngilizler Suvla Koyu'na ikinci bir çıkarma yaptı **7-10 Ağustos:** Mustafa Kemal, Anafartalar bölgesinde düşman ilerleyişini durdurdu **21 Ağustos:** Conkbayırı'nı geri aldı **Anafartalar Kahramanı** unvanını kazandı. ### Diğer Önemli Muharebeler #### Arıburnu Muharebeleri: - Kanlısırt - Conkbayırı - Kocaçimen #### Seddülbahir Muharebeleri: - Kereve Deresi - Zığındere - Alçıtepe #### Anadolu Yakası: - Kumkale - Beşyol ## Savaşın Son Dönemi ### Ekim - Aralık 1915 İtilaf kuvvetleri: - İlerleyemedi - Ağır kayıplar verdi - Hastalıklar (dizanteri, soğuk) yayıldı - Morale düştü ### 8-9 Ocak 1916: Tahliye İngiliz Komutan Sir Charles Munro, tahliye kararı aldı. Gece operasyonuyla sessizce geri çekildiler. **İronik Durum:** En başarılı harekât olan tahliye bile kayıpsız olmadı, ancak büyük felaket önlendi. ## Kayıplar ve Sonuçlar ### İtilaf Devletleri Kayıpları: | Ülke | Şehit | Yaralı | Toplam | |------|-------|--------|--------| | İngiltere | 21,255 | 52,230 | 73,485 | | Fransa | 10,000 | 17,371 | 27,371 | | Avustralya | 8,709 | 19,441 | 28,150 | | Yeni Zelanda | 2,721 | 4,752 | 7,473 | | Hindistan | 1,358 | 3,421 | 4,779 | | **TOPLAM** | **~44,000** | **~97,000** | **~141,000** | ### Osmanlı Kayıpları: | Kategori | Sayı | |----------|------| | Şehit | 56,643 | | Yaralı | 97,007 | | Kayıp/Esir | 11,178 | | **TOPLAM** | **~165,000** | ### Savaşın Sonuçları #### Askeri Sonuçlar: 1. **Osmanlı Zaferi:** Boğazlar savunuldu 2. **İtilaf Yenilgisi:** İlk kez karşı karşıya geldiler büyük yenilgiyle 3. **Stratejik Etki:** Osmanlı savaşta kaldı, Rusya'ya yardım engellenedi 4. **Yeni Bir Lider:** Mustafa Kemal öne çıktı #### Politik Sonuçlar: 1. **Churchill'in İstifası:** Winston Churchill Deniz Bakanlığı'ndan istifa etti 2. **ANZAC Bilinci:** Avustralya ve Yeni Zelanda için milli bilinç oluştu (25 Nisan: ANZAC Day) 3. **Türk Milliyetçiliği:** Türk milleti özgüvenini kazandı 4. **Gelibolu Ruhu:** "Çanakkale Ruhu" doğdu #### Manevi Sonuçlar: - Türk milletinin vatan savunmasındaki kararlılığının simgesi - "Çanakkale Geçilmez" anlayışı - Kurtuluş Savaşı'na ilham kaynağı - Atatürk'ün liderliğinin başlangıcı ## Önemli Komutanlar ### Osmanlı Komutanları: **Liman von Sanders** (Alman, Osmanlı ordusunda) - 5. Ordu Komutanı - Genel savunma stratejisi **Mustafa Kemal** (Yarbay/Albay) - 19. Tümen Komutanı - Anafartalar Grubu Komutanı - Savaşın kahramanı **Cevat Paşa** (Çobanlı) - Boğaz Müstahkem Mevki Komutanı - Deniz savunması **Esat Paşa** - 3. Kolordu Komutanı - Kuzey sektör savunması **Fahrettin Paşa** (Medina Müdafii) - 9. Tümen Komutanı - Kumkale savunması ### İtilaf Komutanları: **Sir Ian Hamilton** (İngiltere) - Genel Komutan - Başarısızlıktan dolayı görevden alındı **Sir Charles Munro** (İngiltere) - Hamilton'ın yerine geldi - Tahliye kararını aldı **General Aylmer Hunter-Weston** (İngiltere) - 8. Kolordu Komutanı - Cape Helles sektörü **General Sir William Birdwood** (İngiltere) - ANZAC Kolordusu Komutanı - Arıburnu sektörü **General Henri Gouraud** (Fransa) - Fransız Kolordusu Komutanı ## Ünlü Şehitler ve Gaziler ### Şehitler: **Seyit Onbaşı** (Efsane Topçu) - 215 kg'lık mermidi tek başına taşıdı - Düşman gemilerini vurdu - Çanakkale'nin sembolü **Bigalı Mehmet Çavuş** - 4 İngiliz askerini süngü ile durdurdu - 26 yaşında şehit oldu **Yarbay Hüseyin Avni** (57. Alay Komutanı) - Conkbayırı savunmasında şehit ### Gaziler: **Mustafa Kemal Atatürk** - Kurtuluş Savaşı lideri - Türkiye Cumhuriyeti kurucusu **İsmet İnönü** - Çanakkale gazisi - 2. Cumhurbaşkanı **Fevzi Çakmak** - Çanakkale gazisi - Genelkurmay Başkanı **Cevat Abbas Gürer** - Çanakkale gazisi - Emekli Korgeneral ## Kültürel Miras ve Anma ### Çanakkale Destanı Edebiyatta: **Mehmet Akif Ersoy** - "Çanakkale Şehitlerine" > "Vurulup tertemiz alnından, uzanmış yatıyorsun, > Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazıyor?" **Yahya Kemal Beyatlı** - "Çanakkale Şehitleri" > "Sızın ananız ağlamasın, diye ağlarsın; > Dünya Seni unutmasın, diye ağlarsın." ### Anıtlar ve Müzeler: 1. **Çanakkale Şehitler Abidesi** (1960) 2. **57. Alay Şehitliği** 3. **Nuri Yamut Anıtı** (Seyit Onbaşı) 4. **Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı** (1973) 5. **Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi** ### Anma Günleri: **18 Mart - Çanakkale Zaferi ve Şehitler Günü** - Ulusal bayram - Tören ve anmalar - Çanakkale'de resmi törenler **25 Nisan - ANZAC Day** - Avustralya ve Yeni Zelanda'da anma günü - Gelibolu'da ortak törenler - "Johnnies ve Mehmets" - eski düşmanlar şimdi dostlar ## Çanakkale Ruhunun Mesajı ### Atatürk'ün Anzak Annelerine Mesajı (1934): > "Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen anneler! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır ve huzur içinde rahat uyuyacaklardır. Onlar, bu topraklarda canlarını verdikten sonra bizim evlatlarımız olmuşlardır." Bu mesaj, Çanakkale'nin sadece bir savaş değil, insanlık ve barış mesajı olduğunu gösterir. ### Evrensel Değerler: 1. **Vatan Sevgisi:** Her milletin vatanını sevme hakkı 2. **Cesaret ve Fedakarlık:** Zorluklar karşısında direnme 3. **Barış ve Dostluk:** Eski düşmanlar dost olabilir 4. **İnsanlık:** Savaşta bile insanlık değerleri 5. **Dayanışma:** Millet olmanın gücü ## Savaşın Taktik Analizi ### Osmanlı Başarı Faktörleri: 1. **Coğrafya Bilgisi:** Yerel arazinin avantajı 2. **Mayın Taktiği:** Nusret Mayın Gemisi'nin rolü 3. **İç Hatlar:** Hızlı birlik sevkiyatı 4. **Komuta Zekası:** Mustafa Kemal'in taktik dehasılığı 5. **Moral:** Vatan savunması motivasyonu ### İtilaf Başarısızlık Faktörleri: 1. **Zayıf İstihbarat:** Osmanlı savunması hafife alındı 2. **Koordinasyon Eksikliği:** Deniz-kara koordinasyonu zayıf 3. **Coğrafya Bilgisi:** Arazi tanımaması 4. **Lojistik Sorunlar:** İkmal zorlukları 5. **Komuta Sorunları:** Hamilton'ın kararsızlığı ## Çanakkale'nin Kurtuluş Savaşı'na Etkisi Çanakkale Savaşı, Kurtuluş Savaşı'nın temellerini attı: 1. **Lider Atatürk:** Mustafa Kemal'in önemi anlaşıldı 2. **Moral:** "Biz de yapabiliriz" özgüveni 3. **Taktik Bilgi:** Modern savaş deneyimi 4. **Kadro:** Çanakkale gazileri Kurtuluş'ın subayları oldu 5. **Milli Bilinç:** Türk milleti kendini keşfetti ## Günümüze Yansımalar ### Turizm: - Yılda 500,000+ ziyaretçi - Tarihi Milli Park - Müzeler ve anıtlar ### Eğitim: - Okul müfredatında önemli yer - Geziler ve projeler - Kültürel aktarım ### Sanat: - Filmler: "Çanakkale 1915" (2012), "Gelibolu" (1981) - Kitaplar: Yüzlerce eser - Şiirler ve türküler ### Diplomatik İlişkiler: - Türkiye-Avustralya dostluğu - Türkiye-Yeni Zelanda ilişkileri - Ortak anma törenleri ## Sonuç Çanakkale Savaşı, sadece askeri bir zafer değil, bir milletin yeniden doğuşunun hikâyesidir. **Öğrettiği Dersler:** 1. Vatan savunmasında birlik ve beraberlik 2. Zor zamanlarda liderliğin önemi 3. Küçük milletler de büyük güçlere karşı durabilir 4. Cesaret ve fedakarlık her şeyi değiştirebilir 5. Barış ve dostluk, savaştan sonra mümkündür **"Çanakkale Geçilmez!"** sloganı, sadece bir boğazın değil, Türk milletinin karakterinin ifadesidir. **18 Mart ve 25 Nisan**, hem kahramanlığın hem de barışın, hem zaferinin hem de acının, hem milletlerin hem de insanlığın günüdür. --- ## Kaynakça ve Daha Fazla Bilgi ### Önerilen Kitaplar: 1. "Çanakkale 1915" - Tim Travers 2. "Gallipoli" - L.A. Carlyon 3. "Arıburnu 1915" - Mustafa Kemal Atatürk 4. "Çanakkale Savaşı" - Cahit Küçük ### Müzeler: 1. Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi 2. Harbiye Askeri Müzesi (İstanbul) 3. Australian War Memorial (Canberra) ### İlgili Konular: - [Mustafa Kemal Atatürk](/person/mustafa-kemal-ataturk) - [I. Dünya Savaşı](/event/birinci-dunya-savasi) - [Kurtuluş Savaşı](/event/kurtuluş-savaşı) - [57. Alay'ın Destanı](/event/57-alay-destani) **Çanakkale Geçilmez! 🇹🇷**