Evliya Çelebi
Evliya Çelebi, 17. yüzyılda yaşamış Osmanlı’nın en ünlü seyyahı ve Seyahatnâme adlı 10 ciltlik dev eserin yazarıdır. İstanbul’da doğdu, imparatorluğun dört bir yanını gezdi; Balkanlardan Kafkasya’ya, Arabistan’dan Mısır’a kadar gitti. Gördüğü yerleri hem tarihi hem kültürel hem de eğlenceli anekdotlarla anlatarak döneminin en değerli kaynaklarından birini bıraktı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun kültürel mirasında benzersiz bir yere sahip olan, dünya tarihinde de adı geçen en önemli seyyahlardan biridir. İstanbul’da doğmuş, saraya yakın bir çevrede büyümüş, iyi eğitim almış ve genç yaşta seyahat tutkusunun peşine düşmüştür. Onu özel yapan şey, yalnızca gezmesi değil; gezdiği yerleri büyük bir titizlik, mizah, gözlem gücü ve edebi ustalıkla kaydetmesidir.
Seyahatnâme: Dünyanın En Büyük Gezi Arşivlerinden Biri
Evliya Çelebi’nin hayatının en büyük eseri Seyahatnâme, 10 ciltten oluşan, yaklaşık 40 yıl boyunca gezip gördüğü her noktayı anlattığı dev bir eserdir.
Bu eser:
Coğrafya bilgisi,
Toplumsal yaşam,
Dil ve ağız özellikleri,
Dinî ve kültürel pratikler,
Mimari yapılar,
Ekonomik düzen,
Anlatılan efsaneler,
Günlük hayatın renkleri,
gibi konularda döneminin birinci elden en geniş kaynaklarından biridir.
Bir nevi:
“Osmanlı coğrafyasının çok kanallı saha raporu + kültürel big-data arşivi.”
Seyahatleri ve Gözlem Gücü
Evliya Çelebi’nin ayak basmadığı yer neredeyse yoktur.
Gezdiği bazı bölgeler:
İstanbul ve Anadolu’nun tamamına yakın bölgesi
Balkanlar (Arnavutluk, Bulgaristan, Bosna, Macaristan, Sırbistan), Kafkasya (Gürcistan, Azerbaycan), Ortadoğu (Mısır, Suriye, Irak, İran), Kırım ve Karadeniz hattı
Her gittiği yerde sadece şehirleri değil; insanların alışkanlıklarını, yemeklerini, kıyafetlerini, inanışlarını, hatta mizah anlayışlarını bile kaydetmiştir.
Onun anlatımı;
bazen şiirsel,
bazen mizahi,
bazen eleştirel…
Ama her zaman samimi ve gözlem odaklıdır.
Kişiliği ve Üslubu
Evliya Çelebi;
Cesur bir gözlemci,
İyi bir hatip,
Güçlü bir anlatıcı,
Zamanına göre oldukça modern bir bakış açısına sahip,
bir seyyah olarak kabul edilir.
Konuya Z kuşağı vibe’ı katarsak:
“17. yüzyılın travel vlogger’ı + kültürel analist + hikâye anlatıcısı.”
Tarihteki Yeri ve Önemi
Onu önemli yapan yalnızca yazdıkları değil; yazdıklarının tarih, sosyoloji, antropoloji ve edebiyat için oluşturduğu büyük veri değeridir.
Bugün bile birçok ülkenin şehir tarihi, dil çalışmaları ve folklor araştırmaları Evliya Çelebi’nin notları sayesinde aydınlanmaktadır.
Seyahatnâme, UNESCO tarafından da insanlığın ortak mirası kabul edilen bir kültür hazinesidir.